(ភ្នំពេញ)៖ ថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ គឺជាខួប៣៥ឆ្នាំនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដែលបានបើកផ្លូវឱ្យកម្ពុជាឆ្ពោះទៅរកការផ្សះផ្សាជាតិ និងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣។ ប៉ុន្តែខណៈកម្ពុជាកំពុងប្រឈមនឹងវិវាទព្រំដែនជាមួយថៃ មានសំណួរមួយសួរថា ហេតុអ្វីកម្ពុជាមិនយកកិច្ចព្រមព្រៀង២៣តុលា ធ្វើជាយន្តការចម្បងដើម្បីទាមទារឱ្យថៃដកកងទ័ពចេញពីតំបន់ដែលកម្ពុជាអះអាងថាស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន?

តើកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមានអានុភាពអ្វីខ្លះ? ហើយហេតុអ្វីសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៤–១៩០៧ និងសាលក្រមតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ នៅតែជាមូលដ្ឋានសំខាន់សម្រាប់កម្ពុជា?

Fresh Exclusive មានសេចក្តីវិភាគដូចតទៅ៖

នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានចុះហត្ថលេខា ដោយមានការចូលរួមពីភាគីខ្មែរទាំងបួន និងសហគមន៍អន្តរជាតិ បន្ទាប់ពីកម្ពុជាឆ្លងកាត់សង្គ្រាម និងការបែកបាក់ជាតិជាច្រើនឆ្នាំ។
ក្នុងសារអបអរសាទរខួប៣៥ឆ្នាំ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ប្រធានព្រឹទ្ធសភា បានរំលឹកថា កិច្ចព្រមព្រៀងនេះ កើតចេញពីដំណើរការចរចាសន្តិភាព ដែលរួមមានជំនួបរវាងសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងសម្តេចផ្ទាល់ ចាប់ពីថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ នៅប្រទេសបារាំង និងការចរចាបន្តនៅឆ្នាំ១៩៨៨។

សម្តេចបានគូសបញ្ជាក់ថា ទោះបីកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩១ បានបើកផ្លូវឱ្យមានដំណើរការសន្តិភាពក៏ដោយ សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតែបន្ត ដោយសារការប្រយុទ្ធរបស់ក្រុមខ្មែរក្រហម រហូតដល់ការបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅឆ្នាំ១៩៩៨ ក្រោមនយោបាយឈ្នះ–ឈ្នះ។

កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ក៏បានបើកផ្លូវឱ្យអង្គការសហប្រជាជាតិបង្កើតអាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្ន UNTAC រៀបចំការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣ និងឱ្យកម្ពុជាប្រកាសប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣។

*គោលការណ៍សំខាន់ៗរបស់កិច្ចព្រមព្រៀង ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ
នៅថ្ងៃទី២៤ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន បានលើកឡើងថា ខ្លឹមសារសំខាន់ៗនៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជារួចហើយ។

ជាក់ស្តែង មាត្រា២៣ និងឧបសម្ព័ន្ធទី៥ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីដំណោះស្រាយនយោបាយរួមឆ្នាំ១៩៩១ បានកំណត់គោលការណ៍សម្រាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី រួមមានសិទ្ធិមនុស្ស លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស និងការការពារឯករាជ្យ អធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដី។

គោលការណ៍ទាំងនេះ ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ជាពិសេសមាត្រា១ មាត្រា២ និងមាត្រា៥២–៥៣។

ប៉ុន្តែ ការបញ្ចូលគោលការណ៍ទាំងនេះក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ មិនមានន័យថាកាតព្វកិច្ចអន្តរជាតិរបស់ប្រទេសហត្ថលេខីត្រូវបានលុបចោលឡើយ។

*តើកិច្ចព្រមព្រៀង២៣តុលា អាចបង្ខំថៃឱ្យដកកងទ័ពបានដែរឬទេ?
ប្រទេសថៃជាភាគីហត្ថលេខីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩១ ស្តីពីអធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យ បូរណភាពទឹកដី អព្យាក្រឹតភាព និងឯកភាពជាតិកម្ពុជា។

មាត្រា២ តម្រូវឱ្យប្រទេសហត្ថលេខីគោរពអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជា។ ចំណែកមាត្រា៥ កំណត់យន្តការពិគ្រោះយោបល់នៅពេលមានការរំលោភ ឬការគំរាមរំលោភលើកាតព្វកិច្ចទាំងនេះ។

ការពិគ្រោះយោបល់ អាចនាំទៅរកការប្រើមធ្យោបាយសន្តិវិធី រួមទាំងការលើកបញ្ហាទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ប៉ុន្តែកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ មិនបានកំណត់ខ្សែព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ហើយក៏មិនមានយន្តការបង្ខំឱ្យថៃដកកងទ័ពដោយស្វ័យប្រវត្តិឡើយ។

នេះជាមូលហេតុដែលសន្ធិសញ្ញាបារាំង–សៀមឆ្នាំ១៩០៤ និង១៩០៧ ផែនទី និងឯកសារព្រំដែនពាក់ព័ន្ធ មានសារៈសំខាន់ក្នុងការបញ្ជាក់សិទ្ធិលើទឹកដី។

និយាយឱ្យខ្លី កិច្ចព្រមព្រៀង២៣តុលា ការពារគោលការណ៍គោរពបូរណភាពទឹកដី ខណៈសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនទេ ដែលជាមូលដ្ឋានសម្រាប់បញ្ជាក់ថា ខ្សែព្រំដែនដែលត្រូវគោរពនោះស្ថិតនៅទីណា។

*មេរៀនពីសាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២ និង២០១៣
នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២ តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ) បានសម្រេចថា ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា និងតម្រូវឱ្យថៃដកកងកម្លាំងចេញពីប្រាសាទ ឬតំបន់ជុំវិញប្រាសាទដែលស្ថិតលើទឹកដីកម្ពុជា។

នៅថ្ងៃទី១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ តុលាការបានបកស្រាយសាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២ ដោយបញ្ជាក់ថា កម្ពុជាមានអធិបតេយ្យភាពលើតំបន់ជ្រោយភ្នំព្រះវិហារទាំងមូល តាមវិសាលភាពដែលតុលាការបានកំណត់។

សាលក្រមទាំងនេះមានអានុភាពចងកាតព្វកិច្ចចំពោះកម្ពុជា និងថៃ ប៉ុន្តែមិនបានកំណត់ព្រំដែនគោករវាងប្រទេសទាំងពីរទាំងមូលឡើយ។

ហេតុនេះ ការដោះស្រាយវិវាទនៅតំបន់ផ្សេងទៀត ត្រូវពឹងផ្អែកលើសន្ធិសញ្ញា ផែនទី ភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិដែលពាក់ព័ន្ធ។

ការកាន់កាប់ជាក់ស្តែងដោយកងកម្លាំងរបស់រដ្ឋមួយ ក៏មិនមានន័យថារដ្ឋនោះទទួលបានអធិបតេយ្យភាពស្របច្បាប់លើទឹកដីដែលកាន់កាប់ដោយស្វ័យប្រវត្តិដែរ។

ដូច្នេះ ការការពារសិទ្ធិទឹកដីត្រូវផ្អែកលើភស្តុតាង និងច្បាប់អន្តរជាតិ មិនមែនផ្អែកតែលើការអះអាង ឬការកាន់កាប់ដោយកម្លាំងនោះឡើយ។

*សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ មេរៀន៣៥ឆ្នាំក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស
ខួប៣៥ឆ្នាំនៃកិច្ចព្រមព្រៀង២៣តុលា រំលឹកថា សន្តិភាពកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ដំណាក់កាលសំខាន់ៗ ចាប់ពីការចរចាឆ្នាំ១៩៨៧ កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩១ ការកសាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ រហូតដល់ការបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅឆ្នាំ១៩៩៨។

កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩១ នៅតែមានតម្លៃផ្នែកច្បាប់ និងការទូតសម្រាប់ការការពារអធិបតេយ្យភាព និងបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជា ប៉ុន្តែមិនអាចជំនួសសន្ធិសញ្ញាព្រំដែន ឬសាលក្រមតុលាការអន្តរជាតិបានឡើយ។

ការដែលកម្ពុជាផ្តោតលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៤–១៩០៧ និងសាលក្រមឆ្នាំ១៩៦២–២០១៣ មិនមានន័យថាកម្ពុជាបោះបង់កិច្ចព្រមព្រៀងឆ្នាំ១៩៩១នោះទេ។ ឯកសារទាំងនេះមានមុខងារផ្សេងគ្នា និងអាចបំពេញគ្នាទៅវិញទៅមក។

មេរៀនសំខាន់នៃខួប៣៥ឆ្នាំគឺ៖ សន្តិភាពត្រូវការការផ្សះផ្សា បូរណភាពទឹកដីត្រូវការភស្តុតាង ហើយការការពារសិទ្ធិជាតិត្រូវការការប្រើច្បាប់អន្តរជាតិឱ្យត្រូវនឹងបញ្ហាជាក់លាក់៕