(ភ្នំពេញ)៖ កម្ពុជា និងថៃ បានចូលក្នុងយន្តការ UNCLOS តែមួយជាមួយគ្នាហើយ ដើម្បីដោះស្រាយវិវាទដែនសមុទ្រ។ ប៉ុន្តែផ្លូវដែលភាគីទាំងពីរកំពុងដើរ ហាក់នៅមានគម្លាតគ្នាខ្លាំង។ តើគម្លាតនោះ នៅត្រង់ណា ហើយអាចបង្រួមបានដោយរបៀបណា?
សូមទស្សនាអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅរបស់ Fresh Exclusive៖

ក្រោយកិច្ចប្រជុំរយៈពេលបីថ្ងៃនៅប្រទេសសិង្ហបុរី កម្ពុជា និងថៃ មិនទាន់ឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងលើការកំណត់ខ្សែព្រំដែនសមុទ្រនៅឡើយ ហើយគណៈកម្មការផ្សះផ្សា ក៏មិនទាន់បានផ្តល់អនុសាសន៍ណាមួយអំពីដំណោះស្រាយវិវាទនេះដែរ។

ប៉ុន្តែ កិច្ចប្រជុំដំបូងពីថ្ងៃទី១៤ ដល់ថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៦ បាននាំដំណើរការដោះស្រាយវិវាទក្រោមអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ ឬ UNCLOS ឈានចូលដំណាក់កាលថ្មីមួយ៖ ភាគីទាំងពីរបានកំណត់នីតិវិធីការងារ បង្ហាញជំហររៀងៗខ្លួន និងចាប់ផ្តើមពិភាក្សាលើ ខ្លឹមសារនៃវិវាទ ជាមួយគណៈកម្មការផ្សះផ្សា។

ដូច្នេះ សំណួរសំខាន់សម្រាប់ដំណាក់កាលបន្ទាប់ គឺថា៖ តើគណៈកម្មការ អាចជួយកម្ពុជា និងថៃ បង្រួមគម្លាតនៃជំហររបស់ភាគីទាំងពីរ និងនាំពួកគេឆ្ពោះទៅរកដំណោះស្រាយដែលអាចទទួលយកបានដោយរបៀបណា?

*ពីការរៀបចំនីតិវិធី ទៅការពិភាក្សាខ្លឹមសារ
កម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមដំណើរការផ្សះផ្សាដោយបង្ខំនេះនៅថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ ក្រោមមាត្រា២៩៨ និងឧបសម្ព័ន្ធ V នៃអនុសញ្ញា UNCLOS ពាក់ព័ន្ធនឹងវិវាទជាមួយថៃស្តីពីការបកស្រាយ និងការអនុវត្តមាត្រា១៥, ៧៤ និង៨៣ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការកំណត់ដែនសមុទ្រ។ តុលាការអាជ្ញាកណ្តាលអចិន្ត្រៃយ៍ ឬ PCA ចាត់ថ្នាក់ករណីលេខ 2026-35 នេះថាជា ការផ្សះផ្សារវាងរដ្ឋ (Inter-State Conciliation) ហើយបច្ចុប្បន្ន ករណីនេះស្ថិតក្នុងស្ថានភាពកំពុងដំណើរការ និងមិនទាន់បញ្ចប់ ឬ “Pending”។

កិច្ចប្រជុំថ្ងៃទី១៤ ខែកញ្ញា ផ្តោតជាចម្បងលើការរៀបចំនីតិវិធី។ តាមការបញ្ជាក់របស់លោក ប្រាក់ សុខុន ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសកម្ពុជា ភាគីទាំងពីរ និងគណៈកម្មការបានពិភាក្សា និងឯកភាពលើ លក្ខខណ្ឌនៃការតែងតាំង (Terms of Appointment) ព្រមទាំងវិធាននីតិវិធីសម្រាប់ដំណើរការផ្សះផ្សា។ PCA ក៏បានផ្សព្វផ្សាយ វិធាននីតិវិធីពិសេស (Ad Hoc Rules of Procedure) នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញាផងដែរ។

និយាយឱ្យសាមញ្ញ កិច្ចប្រជុំថ្ងៃដំបូង គឺជាការកំណត់ «ច្បាប់នៃដំណើរការ»៖ តើដំណើរការផ្សះផ្សានឹងប្រព្រឹត្តទៅតាមរបៀបណា មុនពេលភាគីទាំងពីរចូលទៅពិភាក្សាកាន់តែជ្រៅលើខ្លឹមសារនៃវិវាទ។

ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកញ្ញា ដំណើរការបានផ្លាស់ពី ការរៀបចំនីតិវិធី ទៅការពិភាក្សាខ្លឹមសារ។ បន្ទាប់ពីសេចក្តីថ្លែងការណ៍បើករបស់ភាគីទាំងពីរ កិច្ចប្រជុំបានបន្តក្នុងទម្រង់បិទទ្វារ ដោយភាគីនីមួយៗមានឱកាសបង្ហាញគោលបំណង និងជំហររៀងៗខ្លួនពាក់ព័ន្ធនឹងវិវាទដែនសមុទ្រ។

បន្ទាប់មក ភាគីនីមួយៗបានជួបគណៈកម្មការដោយឡែក។ សម្រាប់កម្ពុជា កិច្ចពិភាក្សានេះមានរយៈពេលប្រមាណបីម៉ោង ដោយក្រុមកម្ពុជាបានពន្យល់បន្ថែមអំពី ប្រវត្តិនៃវិវាទ ទិដ្ឋភាពផ្លូវច្បាប់ ជំហររបស់កម្ពុជា និងគោលដៅដែលកម្ពុជាចង់បានពីដំណើរការផ្សះផ្សា។ គណៈកម្មការក៏បានសួរសំណួរជាច្រើន ដែលក្រុមការងារកម្ពុជា និងក្រុមមេធាវីអន្តរជាតិបានចូលរួមឆ្លើយ។

សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ PCA ក៏បញ្ជាក់ស្របគ្នាថា ភាគីទាំងពីរបានធ្វើ បទបង្ហាញលើខ្លឹមសារសំខាន់ៗ (substantive presentations) និងបានជួបគណៈកម្មការក្នុង ជំនួបសម្ងាត់ (confidential sessions) ដើម្បីពិភាក្សាអំពីប្រវត្តិនៃវិវាទ និងបញ្ហាដែលត្រូវយកមកពិចារណាក្នុងដំណើរការផ្សះផ្សា។

នេះជាចំណុចដែលបង្ហាញថា កិច្ចប្រជុំដំបូងនៅសិង្ហបុរី មិនបានបញ្ចប់ត្រឹមការរៀបចំក្របខណ្ឌនីតិវិធីទេ។ ដំណើរការបានឈានចូលដំណាក់កាលនៃការពិភាក្សាខ្លឹមសារនៃវិវាទហើយ—ប៉ុន្តែមិនទាន់មានន័យថា គណៈកម្មការបានសម្រេច ឬបង្ហាញជំហរលើអំណះអំណាងរបស់ភាគីណាមួយនោះឡើយ។

*តើកម្ពុជា និងថៃចូលក្នុងដំណើរការផ្សះផ្សានេះដោយគោលដៅអ្វី?
ទោះជាជំហររបស់កម្ពុជា និងថៃលើវិវាទដែនសមុទ្រមិនដូចគ្នាទាំងស្រុងក៏ដោយ សេចក្តីថ្លែងការណ៍បើករបស់ភាគីទាំងពីរបានបង្ហាញ ចំណុចរួមសំខាន់មួយ៖ ភាគីទាំងពីរបង្ហាញបំណងប្រើដំណើរការផ្សះផ្សានេះ ដើម្បីជួយស្វែងរកផ្លូវទៅរកដំណោះស្រាយតាមការចរចា។

លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រាក់ សុខុន បានថ្លែងថា កម្ពុជាមើលដំណើរការនេះជា មធ្យោបាយកសាងទំនុកចិត្តឡើងវិញ មិនមែនជាទម្រង់នៃការបង្កើនភាពតានតឹងទេ។ តាមជំហររបស់កម្ពុជា គោលដៅគឺស្វែងរកដំណោះស្រាយដែលអាចផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ប្រទេសទាំងពីរ ព្រមទាំងរួមចំណែកដល់សន្តិភាព ស្ថិរភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងវិបុលភាពក្នុងតំបន់។

លោក ប្រាក់ សុខុន ក៏បានបញ្ជាក់ថា ដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីអាចជួយការពារអធិបតេយ្យភាព ពង្រឹងទំនុកចិត្ត បើកឱកាសទាញយកផលប្រយោជន៍ពីធនធានថាមពល គាំទ្រការអភិវឌ្ឍ និងបង្កើតឱកាសការងារសម្រាប់ប្រជាជននៃប្រទេសទាំងពីរ។

ចំណែកភាគីថៃ លោក Sihasak Phuangketkeow បានថ្លែងថា ដំណើរការផ្សះផ្សាអាចជួយភាគីទាំងពីរ ស្វែងរកចំណុចរួម បង្រួមភាពខុសគ្នានៃជំហរផ្លូវច្បាប់ និងចរចារកផ្លូវទៅមុខ។ ថៃក៏បានបង្ហាញបំណងធ្វើការជាមួយគណៈកម្មការ ដើម្បីឈានទៅរកដំណោះស្រាយតាមការចរចា និងប្រកបដោយសមធម៌។

ដូច្នេះ ចំណុចរួមដែលលេចចេញក្រោយកិច្ចប្រជុំដំបូង គឺ ភាគីទាំងពីរបានចូលក្នុងដំណើរការ ហើយបង្ហាញបំណងប្រើការផ្សះផ្សាដើម្បីស្វែងរកផ្លូវចរចា។ ប៉ុន្តែចំណុចរួមនេះ មិនមានន័យថា កម្ពុជា និងថៃបានព្រមព្រៀងគ្នាលើខ្សែព្រំដែន ឬថាភាគីណាមួយបានទទួលយកអំណះអំណាងផ្លូវច្បាប់របស់ភាគីម្ខាងទៀតនោះទេ។

នេះហើយជាការងារស្នូលរបស់ដំណាក់កាលបន្ទាប់ដើម្បីស្វែងរកថា តើគណៈកម្មការអាចជួយភាគីទាំងពីររកចំណុចដែលអាចព្រមព្រៀងគ្នា និងបង្រួមគម្លាតនៃជំហរដែលនៅខុសគ្នាបានដល់កម្រិតណា។

*ផ្លូវ៣ស្រទាប់ដែលកម្ពុជាដាក់លើតុ
លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រាក់ សុខុន បានបង្ហាញគោលដៅបីតាមលំដាប់របស់កម្ពុជាក្នុងដំណើរការផ្សះផ្សា។
ទី១ កម្ពុជាចង់ឈានទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀង ឬសន្ធិសញ្ញា ដើម្បី កំណត់ខ្សែព្រំដែនសមុទ្រតែមួយ និងគ្រប់ជ្រុងជ្រោយរវាងកម្ពុជា និងថៃ ដោយមានជំនួយពីគណៈកម្មការ និងផ្អែកលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក ប្រាក់ សុខុន បានយោងករណីទីម័រខាងកើត–អូស្ត្រាលី ជាគំរូនៃដំណើរការ។
ទី២ បើមិនអាចកំណត់ព្រំដែនបាន កម្ពុជាចង់ឱ្យគណៈកម្មការជួយស្វែងរកកិច្ចព្រមព្រៀងសម្រាប់ ការអភិវឌ្ឍធនធានរួម និងការចែករំលែកផលប្រយោជន៍ដោយសមធម៌។
ទី៣ បើជម្រើសទាំងពីរមិនអាចសម្រេចបាន កម្ពុជាចង់ឱ្យគណៈកម្មការចេញរបាយការណ៍ និងអនុសាសន៍ ដើម្បីឱ្យភាគីទាំងពីរយកទៅធ្វើជាមូលដ្ឋាន បន្តការចរចារកដំណោះស្រាយ។

និយាយឱ្យខ្លី ផ្លូវដែលកម្ពុជាបង្ហាញគឺ៖ កំណត់ព្រំដែន → បើមិនបាន អភិវឌ្ឍធនធានរួម → បើនៅតែមិនបាន ប្រើអនុសាសន៍របស់គណៈកម្មការដើម្បីបន្តចរចា។

*ចុះថៃវិញ ចង់បានអ្វីពីដំណើរការនេះ?
ថៃមិនបានប្រកាសផែនការ «បីស្រទាប់» ដូចកម្ពុជាទេ ប៉ុន្តែឯកសារផ្លូវការរបស់ថៃបង្ហាញគោលការណ៍សំខាន់ៗបី។
ទី១ ថៃចង់កំណត់វិសាលភាពនៃដំណើរការផ្សះផ្សាឱ្យផ្តោតលើ ការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រក្រោម UNCLOS។ ក្នុងលិខិតឆ្លើយតបថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា ថៃបានបញ្ជាក់ថា គោលដៅរបស់ខ្លួនក្នុងដំណើរការនេះកំណត់ត្រឹមការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រប៉ុណ្ណោះ។
ទី២ ថៃចង់ស្វែងរក ដំណោះស្រាយប្រកបដោយសមធម៌ (equitable solution) ស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ខណៈការពារអធិបតេយ្យភាព និងសិទ្ធិសមុទ្ររបស់ខ្លួន។
ទី៣ ថៃនៅតែសង្កត់ធ្ងន់លើ ការចរចាទ្វេភាគី ជាមធ្យោបាយសម្រាប់ឈានទៅរកដំណោះស្រាយចុងក្រោយ ដោយចាត់ទុកដំណើរការផ្សះផ្សា និងរបាយការណ៍របស់គណៈកម្មការជាផ្នែកមួយដែលអាចជួយដល់ការចរចានោះ។
ដូច្នេះ ភាពខុសគ្នាដែលមើលឃើញនៅដំណាក់កាលនេះ គឺ កម្ពុជាបានបង្ហាញជាសាធារណៈនូវផ្លូវបីតាមលំដាប់ រួមទាំងជម្រើសអភិវឌ្ឍធនធានរួម ខណៈថៃសង្កត់ធ្ងន់លើការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រក្រោម UNCLOS និងការចរចាទ្វេភាគី។

ក្នុងន័យនេះ ថៃទទួលយក UNCLOS ជាក្របខណ្ឌសម្រាប់ការផ្សះផ្សាក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែមិនចាត់ទុកលទ្ធផលរបស់គណៈកម្មការថាជាការសម្រេចចុងក្រោយទេ ដោយនៅតែសង្កត់ធ្ងន់ថា ដំណោះស្រាយចុងក្រោយត្រូវកើតចេញពីការចរចា និងកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងកម្ពុជា និងថៃ។

*តើកិច្ចប្រជុំបន្ទាប់នឹងកើតឡើងពេលណា?
សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ PCA បញ្ជាក់ថា គណៈកម្មការ និងភាគីទាំងពីរនឹងបន្តធ្វើការលើបញ្ហាដែលបានលើកឡើង ហើយនឹងមានកិច្ចប្រជុំបន្ថែមទៀតក្នុងប៉ុន្មានខែខាងមុខ។

ប៉ុន្តែលោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រាក់ សុខុន បានផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតថា កិច្ចប្រជុំទី២ គ្រោងធ្វើពីថ្ងៃទី១៤ ដល់ថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៦ នៅទីក្រុងឡាអេ ប្រទេសហូឡង់ រយៈពេលប្រមាណ៤ថ្ងៃកន្លះ។

លោកក៏បានបង្ហាញសេចក្តីព្រាងកាលវិភាគសម្រាប់កិច្ចប្រជុំជាបន្តបន្ទាប់ ចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៦ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៧ ប៉ុន្តែកាលបរិច្ឆេទ និងទីកន្លែងនីមួយៗនៅត្រូវរង់ចាំការបញ្ជាក់ជាផ្លូវការ។

ដូច្នេះ កិច្ចប្រជុំទី១នៅសិង្ហបុរី គ្រាន់តែជាការបើកដំណើរការ។ កិច្ចប្រជុំបន្ទាប់ៗនឹងក្លាយជាដំណាក់កាលសំខាន់សម្រាប់គណៈកម្មការ និងភាគីទាំងពីរ បន្តពិនិត្យជំហរ អំណះអំណាងផ្លូវច្បាប់ និងបញ្ហាពាក់ព័ន្ធ ដើម្បីស្វែងរកថា តើមានចំណុចរួមអ្វីខ្លះដែលអាចបង្រួមគម្លាត និងបើកផ្លូវទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងបាន។

*សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ផ្លូវទៅរកដំណោះស្រាយនៅវែង និងមិនទាន់ច្បាស់លាស់
ក្រោយកិច្ចប្រជុំដំបូងរយៈពេលបីថ្ងៃ វិវាទដែនសមុទ្រកម្ពុជា–ថៃ បានឈានពី ការបង្កើតយន្តការ និងកំណត់នីតិវិធី ទៅដល់ការចាប់ផ្តើមពិភាក្សាលើខ្លឹមសារនៃវិវាទ។ ប៉ុន្តែដំណើរការនេះមិនទាន់ឈានដល់ការផ្តល់អនុសាសន៍របស់គណៈកម្មការ ឬកិច្ចព្រមព្រៀងណាមួយរវាងភាគីទាំងពីរនៅឡើយ។

អ្វីដែលមើលឃើញនៅពេលនេះ គឺកម្ពុជា និងថៃសុទ្ធតែបង្ហាញបំណងស្វែងរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី ប៉ុន្តែ ផ្លូវដែលភាគីទាំងពីរសង្កត់ធ្ងន់ មិនទាន់ដូចគ្នាទាំងស្រុងទេ។

កម្ពុជាបានបង្ហាញផ្លូវបីស្រទាប់៖ ទី១ កំណត់ព្រំដែនសមុទ្រ; ទី២ បើមិនអាចសម្រេចបាន ស្វែងរកការអភិវឌ្ឍធនធានរួម; និងទី៣ បើនៅតែមិនអាចសម្រេចបាន ប្រើរបាយការណ៍ និងអនុសាសន៍របស់គណៈកម្មការជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការចរចាបន្ត។ ចំណែកថៃសង្កត់ធ្ងន់លើការកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រក្រោម UNCLOS និងការចរចារវាងប្រទេសទាំងពីរ ដើម្បីឈានទៅរកដំណោះស្រាយចុងក្រោយ។

ហេតុនេះ ការសាកល្បងពិតប្រាកដចាប់ពីកិច្ចប្រជុំទី២ទៅ មិនមែនថា កម្ពុជា និងថៃអាចអង្គុយជុំគ្នាបានឬអត់នោះទេ ប៉ុន្តែថា គណៈកម្មការអាចជួយភាគីទាំងពីរបង្រួមគម្លាតនៃជំហររបស់ពួកគេបានដល់កម្រិតណា។

បើគម្លាតនោះអាចបង្រួមបាន វាអាចបើកផ្លូវទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀង។ ប៉ុន្តែបើមិនអាចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងបាន ដំណើរការផ្សះផ្សាអាចឈានទៅដល់ការចេញរបាយការណ៍ និងអនុសាសន៍របស់គណៈកម្មការ ដែលភាគីទាំងពីរអាចយកទៅធ្វើជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ការចរចាបន្ត។

ដូច្នេះ កិច្ចប្រជុំទី១នៅសិង្ហបុរី មិនបានផ្តល់ចម្លើយថា ខ្សែព្រំដែនសមុទ្រកម្ពុជា–ថៃនឹងត្រូវកំណត់នៅទីណាទេ។ ប៉ុន្តែវាបាននាំវិវាទនេះពីការខ្វែងគំនិតរបស់ភាគីទាំងពីរ ចូលទៅក្នុងដំណើរការផ្សះផ្សាដែលមាននីតិវិធីច្បាស់លាស់។ ចាប់ពីពេលនេះទៅ សំណួរស្នូលគឺថា តើដំណើរការនេះអាចជួយបង្រួមជំហរដែលនៅខុសគ្នា រហូតបង្កើតបានជាចំណុចរួមដែលកម្ពុជា និងថៃអាចយកទៅចរចា និងឈានទៅរកកិច្ចព្រមព្រៀងបានដល់កម្រិតណា៕