(ភ្នំពេញ)៖ ក្រោយគ្រោះមហន្តរាយបាក់រអិលផ្ទាំងទឹកកក និងថ្ម នៅតំបន់ព្រំដែននេប៉ាល់–ទីបេតិ៍ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រកំពុងសិក្សា មិនត្រឹមតែរកមូលហេតុនៃគ្រោះនោះទេ ប៉ុន្តែក៏ស្វែងរកសញ្ញាព្រមាន ដែលអាចជួយការពារជីវិតមនុស្ស ប្រសិនបើគ្រោះថ្នាក់ប្រភេទនេះកើតឡើងម្តងទៀត។ តើគ្រោះនៅនេប៉ាល់ បានផ្តល់មេរៀនថ្មីអ្វីខ្លះ? ហើយហេតុអ្វីមេរៀនទាំងនេះ កំពុងធ្វើឱ្យអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រយកចិត្តទុកដាក់កាន់តែខ្លាំង?

Fresh Exclusive / Cosmo មានអត្ថបទស៊ីជម្រៅ៖

នៅពេលនិយាយអំពីការរលាយភ្នំទឹកកក មនុស្សភាគច្រើន តែងគិតដល់ទឹកសមុទ្រកើនឡើង ឬទឹកកករលាយក្លាយជាទឹក។ ប៉ុន្តែគ្រោះមហន្តរាយនៅនេប៉ាល់ កាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៦ បានបង្ហាញពីហានិភ័យមួយថ្មីទៀត៖ នៅពេលភ្នំទឹកកករលាយ ស្តើង និងថយចុះ គ្រោះថ្នាក់ អាចមិនមកពីទឹកដែលរលាយតែមួយមុខទេ ប៉ុន្តែអាចពាក់ព័ន្ធនឹងការបាត់បង់ស្ថិរភាពរបស់ទឹកកក ថ្ម និងជម្រាលភ្នំទាំងមូល។

គ្រោះនៅនេប៉ាល់ បានចាប់ផ្តើមពីការបាក់រអិលដ៏មហិមាមួយ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងទឹកកក និងថ្ម នៅតំបន់ភ្នំ Langtang Lirung។ ទំហំបាក់ដ៏ធំនោះ បានធ្លាក់ចុះទៅក្នុងជ្រលង បង្កលំហូរកម្ទេចកម្ទី និងទឹកជំនន់ ដែលធ្វើដំណើរជិត ១០០គីឡូម៉ែត្រតាមប្រព័ន្ធទន្លេ។ កម្លាំងនៃការបាក់ខ្លាំងរហូតបង្ករលករំញ័រដី ដែលមានថាមពលស្មើប្រហែលរញ្ជួយដីកម្រិត 5.2។

ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតសំណួរធំមួយសម្រាប់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ៖ នៅពេលពិភពលោកកាន់តែក្តៅ ហើយភ្នំទឹកកករលាយ កាន់តែស្តើង និងថយចុះ តើការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះអាចធ្វើឱ្យជម្រាលភ្នំកាន់តែងាយបាត់បង់ស្ថិរភាព និងបង្កើនហានិភ័យនៃការបាក់រអិលទឹកកក–ថ្ម និងទឹកជំនន់នៅពេលអនាគតដែរឬទេ?

សំណួរនេះកាន់តែទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់ បន្ទាប់ពីរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនេប៉ាល់ លោក Shisir Khanal បានចាត់ទុកគ្រោះនេះជា «សញ្ញាព្រមាន» អំពីហានិភ័យពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងអំពាវនាវឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិយកចិត្តទុកដាក់ជាបន្ទាន់ចំពោះការឡើងកម្តៅនៅតំបន់ Himalaya។ ប៉ុន្តែផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ នៅមិនទាន់អាចសន្និដ្ឋានថា Climate Change ជាកត្តាបង្កផ្ទាល់នៃគ្រោះថ្ងៃទី២៦ ខែសីហានោះទេ។

*ការរលាយផ្ទាំងទឹកកក មិនមែនបង្កើតតែ «ទឹក»ទេ
ផ្ទាំងទឹកកកលើភ្នំ មិនមែនជាដុំទឹកកកដែលស្ថិតនៅដាច់ដោយឡែកពីភ្នំនោះទេ។ វាជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធធម្មជាតិ ដែលមាន ទឹកកក ថ្ម ដី ទឹក និងសីតុណ្ហភាព ពាក់ព័ន្ធគ្នា។

នៅពេលសីតុណ្ហភាពកើនឡើង ផ្ទាំងទឹកកកអាចរលាយ ស្តើង និងថយចុះ។ ទឹករលាយក៏អាចជ្រាបចូលតាមស្នាមប្រេះ និងផ្នែកខាងក្រោមនៃផ្ទាំងទឹកកក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ Permafrost ឬដីនិងថ្មដែលកកជាប់អស់រយៈពេលយូរ ក៏អាចឡើងកម្តៅ រលាយ និងចុះខ្សោយ ដែលអាចធ្វើឱ្យជម្រាលភ្នំខ្លះកាន់តែងាយបាត់បង់ស្ថិរភាព។

ភស្តុតាងពីតំបន់ Hindu Kush Himalaya បង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរនេះកំពុងកើតឡើងក្នុងល្បឿនគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ របាយការណ៍របស់មជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍតំបន់ភ្នំ ICIMOD នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ បានរកឃើញថា អត្រាបាត់បង់ទឹកកកនៅតំបន់នេះ បានកើនឡើងប្រហែលទ្វេដងចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០០។ ចន្លោះឆ្នាំ១៩៩០ ដល់ឆ្នាំ២០២០ ផ្ទាំងទឹកកកបានបាត់បង់ប្រហែល ១២ភាគរយនៃផ្ទៃក្រឡា និងប្រហែល ៩ភាគរយនៃបរិមាណទឹកកកដែលបានប៉ាន់ប្រមាណ។ ការតាមដានរយៈពេលវែងក៏បង្ហាញថា នៅតំបន់ដែលមានទិន្នន័យសង្កេតជាបន្តបន្ទាប់ កម្រាស់ទឹកកក បានថយចុះសរុបរហូតដល់ប្រហែល ២៧ម៉ែត្រ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥។

*មេរៀនពីនេប៉ាល់៖ មិនអាចមើលតែបឹងទឹកកក
ការសិក្សាមួយដែលចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្តី Nature Communications បានប៉ាន់ប្រមាណថា មនុស្សប្រហែល ១៥លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោក ប្រឈមនឹងផលប៉ះពាល់ពីទឹកជំនន់បឹងទឹកកក ហើយប្រហែល ៦២ភាគរយ នៃអ្នកប្រឈមទាំងនោះ ស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំខ្ពស់នៃអាស៊ី។
កន្លងមក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ និងអាជ្ញាធរនៅតំបន់ Himalaya បានផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ខ្លាំងលើទឹកជំនន់បឹងទឹកកក ឬ Glacial Lake Outburst Flood។ គ្រោះប្រភេទនេះអាចកើតឡើងនៅពេលទឹករលាយពីផ្ទាំងទឹកកកកកកុញជាបឹង ហើយទំនប់ធម្មជាតិដែលទប់ទឹកនោះបាក់ ឬបាត់បង់ស្ថិរភាព បណ្តាលឱ្យទឹកហូរចុះទៅតំបន់ខាងក្រោមយ៉ាងលឿន។

ប៉ុន្តែព្រឹត្តិការណ៍នៅនេប៉ាល់ បានបង្ហាញថា គ្រោះធ្ងន់ធ្ងរមិនចាំបាច់ចាប់ផ្តើមពីបឹងទឹកកកជានិច្ចទេ។

មុនព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃទី២៦ ខែសីហា មិនមានភស្តុតាងបង្ហាញថា មានបឹងទឹកកកដ៏ធំមួយនៅប្រភពគ្រោះ ដែលកំពុងត្រៀមបាក់ទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ គ្រោះបានចាប់ផ្តើមពី ការបាក់រអិលនៃជម្រាលភ្នំដែលពាក់ព័ន្ធនឹងទឹកកក និងថ្ម ហើយបន្ទាប់មកបានបង្កជាលំហូរកម្ទេចកម្ទី និងទឹកជំនន់ទៅតំបន់ខាងក្រោម។

*តើភ្នំអាចផ្តល់សញ្ញា មុនពេលវាបាក់ដែរឬទេ?
នេះជាការរកឃើញដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ ក្រោយគ្រោះមហន្តរាយនៅនេប៉ាល់។

ការវិភាគរូបភាពផ្កាយរណប ដែលថតមុនព្រឹត្តិការណ៍ បានរកឃើញ ភាពមិនប្រក្រតីមួយចំនួននៅមុនការបាក់។ រូបភាពទាំងនោះបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរលើផ្ទៃទឹកកក និងការរំកិលរបស់ផ្ទាំងទឹកកកនិងថ្ម ចុះតាមជម្រាលភ្នំក្នុងល្បឿនកាន់តែលឿន ដែលអាចជាសញ្ញានៃការបាត់បង់ស្ថិរភាពមុនការបាក់។ អ្នកស្រាវជ្រាវក៏បានសង្កេតឃើញស្នាមប្រេះ និងការប្រែប្រួលនៃទឹករលាយ នៅតំបន់នោះផងដែរ។

ការរកឃើញនេះ មិនមានន័យថា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចកំណត់ជាមុនបានថា «ថ្ងៃណា ឬម៉ោងណា ភ្នំនឹងបាក់» នោះទេ។ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញពីលទ្ធភាពថ្មីមួយគឺថា៖ ប្រសិនបើផ្កាយរណបអាចរកឃើញចលនាលឿនខុសធម្មតា ស្នាមប្រេះ ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងៗនៅលើទឹកកក និងជម្រាលភ្នំ តើយើងអាចប្រើសញ្ញាទាំងនេះ ដើម្បីកំណត់តំបន់ដែលមានហានិភ័យខ្ពស់ និងបង្កើនការតាមដាន មុនគ្រោះថ្នាក់កើតឡើងបានដែរឬទេ? ភស្តុតាងដែលកំពុងលេចឡើងបង្ហាញថា វាអាចទៅរួច។

*ផ្កាយរណប និង AI អាចជួយបានយ៉ាងដូចម្តេច?
បញ្ហាគឺតំបន់ភ្នំ Himalaya មានទំហំធំ និងមានផ្ទាំងទឹកកករាប់ពាន់ ដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល និងកម្ពស់រាប់ពាន់ម៉ែត្រ។ ដូច្នេះ មនុស្សមិនអាចដាក់ឧបករណ៍នៅលើដី ដើម្បីតាមដានគ្រប់ផ្ទាំងទឹកកកបានទេ។

ទំហំបញ្ហានេះអាចមើលឃើញតាមរយៈតួលេខមួយ៖ តំបន់ Hindu Kush Himalaya មានផ្ទាំងទឹកកកជាង ៦៣,៧០០ ប៉ុន្តែរបាយការណ៍ Glacier Outlook 2026 បានប្រើទិន្នន័យតាមដានរយៈពេលវែងពីផ្ទាំងទឹកកកត្រឹម ៣៨ ហើយក្នុងចំណោមនោះ មានតែ ៧ ប៉ុណ្ណោះ ដែលបំពេញលក្ខខណ្ឌជាផ្ទាំងទឹកកកយោងសម្រាប់ការតាមដានរយៈពេលវែង តាមស្តង់ដាររបស់ World Glacier Monitoring Service។

តួលេខនេះបង្ហាញថា តំបន់ភ្នំដ៏ធំនេះនៅមានចន្លោះទិន្នន័យយ៉ាងច្រើន។ នេះជាហេតុផលមួយដែលការតាមដានពីផ្កាយរណប និងការប្រើបច្ចេកវិទ្យាវិភាគទិន្នន័យ អាចមានសារៈសំខាន់កាន់តែខ្លាំង។

ផ្កាយរណប អាចជួយតាមដានការផ្លាស់ប្តូរនៅលើផ្ទៃភ្នំពីអវកាស ខណៈ AI អាចជួយវិភាគរូបភាពផ្កាយរណបដ៏ច្រើន ដើម្បីស្វែងរកភាពមិនប្រក្រតី ដូចជា ការរំកិលរបស់ទឹកកក និងថ្មចុះតាមជម្រាលក្នុងល្បឿនកាន់តែលឿន ការលេចឡើងនៃស្នាមប្រេះថ្មី ឬការផ្លាស់ប្តូរផ្សេងៗដែលគួរឱ្យយកចិត្តទុកដាក់។

បទពិសោធន៍ពីការបាក់ផ្ទាំងទឹកកកនៅតំបន់ផ្សេងៗ បានបង្ហាញថា ទឹកកក និងថ្មនៅជម្រាលភ្នំខ្លះ អាចចាប់ផ្តើមរំកិលក្នុងល្បឿនកាន់តែលឿន មុនពេលការបាក់ដ៏ធំកើតឡើង។ ដូច្នេះ ការប្រើផ្កាយរណបរួមជាមួយ AI អាចក្លាយជាឧបករណ៍ដ៏មានប្រយោជន៍ សម្រាប់ ស្វែងរកតំបន់ហានិភ័យ បង្កើនការតាមដាន និងគាំទ្រដល់ប្រព័ន្ធជូនដំណឹងទាន់ពេលវេលា នាពេលអនាគត។

*ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ត្រូវមើលហានិភ័យពីកំពូលភ្នំ
គ្រោះនៅនេប៉ាល់ ក៏បានបង្ហាញដែរថា ការវាយតម្លៃហានិភ័យសម្រាប់ ទំនប់វារីអគ្គិសនី ផ្លូវ ស្ពាន និងសហគមន៍ មិនអាចមើលត្រឹមតែកន្លែងដែលសំណង់ទាំងនោះស្ថិតនៅទេ។

ការវាយតម្លៃ ត្រូវមើលទៅដល់តំបន់ភ្នំរាប់សិបគីឡូម៉ែត្រខាងលើផងដែរ៖ តើមានផ្ទាំងទឹកកកដែរឬទេ? តើមានជម្រាលថ្មដែលកំពុងបាត់បង់ស្ថិរភាពដែរឬទេ? តើមានបឹងទឹកកកដែលអាចបង្កហានិភ័យដែរឬទេ? ហើយបើមានការរអិលបាក់ដ៏លឿននៃទឹកកក និងថ្ម តើវាអាចបង្កជាខ្សែសង្វាក់គ្រោះ និងរាលដាលផលប៉ះពាល់ទៅដល់ទីណាខ្លះ?

សារៈសំខាន់របស់តំបន់នេះ មិនត្រឹមស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំនោះទេ។ តាម មជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍតំបន់ភ្នំ ICIMOD, ប្រព័ន្ធទឹកកក ព្រិល និងដីកកជាប់នៃ Hindu Kush Himalaya ពាក់ព័ន្ធនឹងជីវភាពមនុស្សជាង ២៧០លាននាក់ដែលរស់នៅតំបន់ភ្នំ និងជាង ២ពាន់លាននាក់នៅតំបន់ខាងក្រោម។ ដូច្នេះ ការផ្លាស់ប្តូរនៃប្រព័ន្ធទឹកកកនៅទីនេះ មិនមែនជាបញ្ហារបស់ប្រទេសនេប៉ាល់ ឬសហគមន៍លើភ្នំតែប៉ុណ្ណោះទេ។

*តើការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ Climate Change ជាអ្នកបង្កគ្រោះនៅនេប៉ាល់ឬ?
រហូតមកដល់ពេលនេះ មិនទាន់មានការសិក្សាណាមួយអាចបញ្ជាក់បានថា ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ជាកត្តាបង្កដោយផ្ទាល់ឱ្យជម្រាលទឹកកក និងថ្មនៅតំបន់ Langtang Lirung បាក់នៅថ្ងៃទី២៦ ខែសីហា នោះទេ។

សូម្បីតែទីភ្នាក់ងារស្ទង់ភូគព្ភសាស្ត្រអាមេរិក USGS ក៏នៅតែប្រើភាសាប្រុងប្រយ័ត្ន ដោយពណ៌នាព្រឹត្តិការណ៍នេះថា ជាការបាក់រអិលយ៉ាងលឿននៃជម្រាលភ្នំដែលពាក់ព័ន្ធនឹងផ្ទាំងទឹកកក។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅមិនទាន់អាចកំណត់ច្បាស់ថា តើការបាក់ដំបូងចាប់ផ្តើមពីជម្រាលថ្ម ហើយទាញផ្ទាំងទឹកកកចុះមកជាមួយ ឬចាប់ផ្តើមពីការបាក់ផ្ទាំងទឹកកកនោះទេ។

ទោះជាយ៉ាងណា សម្រាប់នេប៉ាល់ដែលជាប្រទេសរងគ្រោះផ្ទាល់ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើនការព្រួយបារម្ភអំពីហានិភ័យពីការឡើងកម្តៅ។ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនេប៉ាល់ លោក Shisir Khanal បានប្រាប់ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មាន AFP នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញាថា គ្រោះមហន្តរាយនេះគួរត្រូវបានចាត់ទុកជា «សញ្ញាព្រមាន» អំពីហានិភ័យនៃការប្រែប្រួលអាកាសធាតុចំពោះនេប៉ាល់ និងបានអំពាវនាវឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចាត់ទុកការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនៅតំបន់ Himalaya ជាបញ្ហាបន្ទាន់មួយ។

ការព្រមាននេះ មិនមែនជាការសន្និដ្ឋានផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រថា Climate Change បានបង្កគ្រោះថ្ងៃទី២៦ ខែសីហាដោយផ្ទាល់ នោះទេ។ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញពីការព្រួយបារម្ភរបស់ប្រទេសរងគ្រោះ ចំពោះហានិភ័យដែលអាចកើនឡើង ខណៈតំបន់ភ្នំ Himalaya កំពុងឡើងកម្តៅ ផ្ទាំងទឹកកកជាច្រើនកំពុងរលាយ ស្តើង និងថយចុះ ហើយ Permafrost ឬដីនិងថ្មដែលកកជាប់អស់រយៈពេលយូរ ក៏អាចឡើងកម្តៅ រលាយ និងចុះខ្សោយ។

*ហានិភ័យមិនមែនមានតែនៅនេប៉ាល់
គ្រោះមហន្តរាយ កាលពីថ្ងៃទី២៦ ខែសីហា នៅនេប៉ាល់ មានន័យលើសពីព្រំដែនប្រទេសនេះ ពីព្រោះហានិភ័យប្រភេទនេះ អាចជាមេរៀនសម្រាប់តំបន់ភ្នំខ្ពស់ជាច្រើនទៀត។

តំបន់ Hindu Kush Himalaya គឺជាតំបន់ភ្នំដ៏ធំ ដែលលាតសន្ធឹងកាត់ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសចំនួន ៨ រួមមាន អាហ្វហ្គានីស្ថាន បង់ក្លាដែស ប៊ូតាន ចិន ឥណ្ឌា មីយ៉ាន់ម៉ា នេប៉ាល់ និងប៉ាគីស្ថាន។ តំបន់នេះ មានការប្រមូលផ្តុំទឹកកកដ៏ធំបំផុតនៅក្រៅតំបន់ប៉ូល និងជាប្រភពទឹកដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រជាជនរាប់រយលាននាក់នៅតំបន់ភ្នំ និងមនុស្សរាប់ពាន់លាននាក់នៅតំបន់ខាងក្រោម។

ហានិភ័យស្រដៀងគ្នា ក៏អាចកើតមាននៅតំបន់ភ្នំខ្ពស់ផ្សេងទៀត ដែលមានផ្ទាំងទឹកកក និង Permafrost ឬដីនិងថ្មដែលកកជាប់អស់រយៈពេលយូរ។ ដូច្នេះ សំណួរដែលប្រទេសទាំងនេះត្រូវសួរ មិនមែនមានត្រឹមថា៖ «ផ្ទាំងទឹកកកកំពុងរលាយលឿនប៉ុណ្ណា?» នោះទេ។
សំណួរថ្មីមួយទៀតនោះគឺ៖ «នៅពេលផ្ទាំងទឹកកករលាយ ស្តើង និងថយចុះ តើការផ្លាស់ប្តូរនេះ កំពុងប៉ះពាល់ដល់ស្ថិរភាពរបស់ទឹកកក ថ្ម និងជម្រាលភ្នំយ៉ាងដូចម្តេច?»

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖
អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ នៅពេលនិយាយពីការរលាយផ្ទាំងទឹកកក យើងតែងផ្តោតលើ ទឹក៖ ទឹកសមុទ្រកើន បឹងទឹកកក និងទឹកជំនន់។ ប៉ុន្តែគ្រោះនៅនេប៉ាល់បង្ហាញថា យើងក៏ត្រូវមើល «ភ្នំ» ទាំងមូល ពីព្រោះការផ្លាស់ប្តូររបស់ទឹកកក និង Permafrost អាចពាក់ព័ន្ធនឹងស្ថិរភាពរបស់ទឹកកក ថ្ម និងជម្រាលភ្នំ។

ក្តីសង្ឃឹមគឺ បច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដូចជា ផ្កាយរណប AI និងឧបករណ៍វាស់រំញ័រ អាចជួយរកសញ្ញាមិនប្រក្រតី នៅមុនគ្រោះកើតឡើង។ យើងប្រហែលមិនអាចបញ្ឈប់ភ្នំមិនឱ្យបាក់បានទេ ប៉ុន្តែអាចបង្កើនឱកាសដឹងមុន និងជម្លៀសមនុស្សចេញពីផ្លូវគ្រោះថ្នាក់នោះ។

មេរៀនពីនេប៉ាល់គឺ៖ ក្នុងពិភពលោកដែលកាន់តែក្តៅ យើងមិនគួរសួរត្រឹមថា «ផ្ទាំងទឹកកករលាយប៉ុន្មាន?» ទៀតទេ ប៉ុន្តែត្រូវសួរថា «តើភ្នំកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងដូចម្តេច ហើយតើយើងអាចឃើញសញ្ញាមុនពេលវាបាក់បានឬទេ?»