(ភ្នំពេញ)៖ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ បានមានព្រះរាជបន្ទួលសង្កត់ធ្ងន់ នៅថ្ងៃទី៦កក្កដា មួយថ្ងៃមុនខួប១៨ឆ្នាំនៃការ ចុះប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកថា «ការចុះបញ្ជីនេះ ជួយថែរក្សា និងអភិរក្សប្រាសាទព្រះវិហារ ឱ្យបានស្ថិតស្ថេរគង់វង្សជារៀងរហូត នៅលើទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា»។

Fresh Exclusive មានអត្ថបទវិភាគស៊ីជម្រៅមួយ ដែលចង់ដឹងថា តើមានអ្វីកើតឡើងខ្លះ ចំពោះប្រាសាទព្រះវិហារខ្មែរក្នុងរយៈពេល១៨ឆ្នាំមកនេះ?៖

បេតិកភណ្ឌពិភពលោក មិនមែនគ្រាន់តែជាកិត្តិយសសម្រាប់ប្រទេសម្ចាស់សម្បត្តិប៉ុណ្ណោះទេ។ វាជាការទទួលស្គាល់ពីមនុស្សជាតិថា សម្បត្តិវប្បធម៌មួយ មានតម្លៃលើសពីព្រំដែនជាតិ ហើយត្រូវតែទទួលបានការការពារ និងអភិរក្សសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។
នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៨ ប្រាសាទព្រះវិហារ ត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដោយអង្គការយូណេស្កូ។ នោះមិនត្រឹមតែជាជ័យជម្នះផ្នែកការទូត និងវប្បធម៌របស់កម្ពុជាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការទទួលស្គាល់ជាសកលចំពោះតម្លៃដ៏លេចធ្លោរបស់ប្រាសាទបុរាណខ្មែរមួយនេះ ដែលឈរលើភ្នំដងរែកក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។

ប៉ុន្តែដប់ប្រាំបីឆ្នាំក្រោយមក សំណួរធំមួយបានកើតឡើងជាថ្មី៖ នៅពេលប្រាសាទដែលត្រូវបានចុះបញ្ជីដើម្បីការពារ បែរជារងផលប៉ះពាល់ពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែន តើសហគមន៍អន្តរជាតិ គួរតែធ្វើអ្វី ដើម្បីឱ្យពាក្យថា “បេតិកភណ្ឌពិភពលោក” មិននៅសល់ត្រឹមតែជាការទទួលស្គាល់នៅលើក្រដាស?

ក្នុងព្រះរាជសារជូនជនរួមជាតិ ក្នុងឱកាសខួប ១៨ឆ្នាំ នៃការចុះប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី មានព្រះរាជបន្ទូលថា៖ «ការចុះបញ្ជីនេះ ជួយថែរក្សា និងអភិរក្សប្រាសាទព្រះវិហារ ឱ្យបានស្ថិតស្ថេរគង់វង្សជារៀងរហូត នៅលើទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា»។

ព្រះរាជបន្ទូលនេះ គឺជាស្នូលនៃអត្ថន័យខួបប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ។ ព្រះរាជបន្ទូលនេះ រំលឹកថា ការចុះបញ្ជីឆ្នាំ២០០៨ មិនមែនគ្រាន់តែដើម្បីអបអរសាទរជាតិទេ ប៉ុន្តែដើម្បីធានាការការពារ និងអភិរក្សប្រាសាទព្រះវិហារ ជាសម្បត្តិវប្បធម៌របស់កម្ពុជា និងជាបេតិកភណ្ឌរបស់មនុស្សជាតិ។
ប៉ុន្តែ ព្រឹត្តិការណ៍ជម្លោះនៅតាមព្រំដែនក្នុងឆ្នាំ២០២៥ បានធ្វើឱ្យប្រាសាទព្រះវិហារ និងប្រាសាទបុរាណខ្មែរមួយចំនួន នៅតំបន់ព្រំដែន ក្លាយជាសំណួរដ៏ធ្ងន់សម្រាប់សហគមន៍អន្តរជាតិ៖ តើបេតិកភណ្ឌពិភពលោក អាចត្រូវបានការពារយ៉ាងដូចម្តេច នៅពេលវាស្ថិតក្នុងតំបន់ដែលរងការគំរាមកំហែងពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងការរំលោភបំពានលើបូរណភាពទឹកដី?

*ព្រះរាជសារ រំលឹកអំពីគោលបំណងដើមនៃការចុះបញ្ជី
ខ្លឹមសារស្នូលនៃព្រះរាជសារ គឺការរំលឹកថា ការចុះប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក មិនមែនគ្រាន់តែជាមោទនភាពរបស់ជាតិប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការធានាថា ប្រាសាទបុរាណដ៏មានតម្លៃនេះ នឹងត្រូវបានថែរក្សា អភិរក្ស និងការពារឱ្យគង់វង្ស សម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។
ទោះជាយ៉ាងណា ព្រឹត្តិការណ៍ជម្លោះនៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ បានធ្វើឱ្យគោលបំណងដើមនោះ ប្រឈមនឹងការសាកល្បងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បាន ថ្លែងថា ប្រាសាទព្រះវិហារ បានរងផលប៉ះពាល់ពីការវាយប្រហារដោយអាវុធ រួមទាំងការបាញ់ផ្លោង និងការទម្លាក់គ្រាប់បែក ដែលបណ្តាលឱ្យផ្នែកខ្លះនៃប្រាសាទទទួលរងការខូចខាត យ៉ាងដំណំ។ ជម្លោះដដែល ក៏បានបង្កឱ្យមានជនរងគ្រោះក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋរស់នៅតាមតំបន់ព្រំដែនផងដែរ។

ប្រសិនបើបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ត្រូវបានចុះបញ្ជីក្នុងគោលបំណងធានាការការពារ និងការអភិរក្សជារៀងរហូត នោះការខូចខាតដែលកើតឡើងក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ គឺជាបញ្ហាដែលលើសពីការបាត់បង់របស់ប្រទេសជាម្ចាស់បេតិកភណ្ឌទៅទៀត។ វាក៏ជាការប្រឈមមួយចំពោះការប្តេជ្ញារួមរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ ក្នុងការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ ដែលមានតម្លៃជាសកលផងដែរ។

ក្នុងព្រះរាជសារ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី បានមានព្រះរាជបន្ទូលរំលឹកយ៉ាងច្បាប់អំពី «ការរំលោភបំពាន និងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើបូរណភាពទឹកដីពីសំណាក់បរទេស»។ ហើយព្រះអង្គក៏បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ដែរថា ការចុះបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក គឺដើម្បី «ថែរក្សា និងអភិរក្សប្រាសាទព្រះវិហារ ឱ្យបានស្ថិតស្ថេរគង់វង្សជារៀងរហូត នៅលើទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា»។

ព្រះរាជបន្ទូលទាំងនេះ មិនត្រឹមតែរំលឹកអំពីគោលបំណងនៃការចុះបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រំលេចពីការបញ្ជាក់អំពីអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជាលើប្រាសាទព្រះវិហារ និងការផ្អែកលើក្របខណ្ឌច្បាប់អន្តរជាតិ ក្នុងការការពារ និងអភិរក្សសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដ៏មានតម្លៃនេះ។

គោលការណ៍នេះ ស្របទៅនឹងអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៥៤ ស្តីពីការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ដែលចែងថា ភាគីជម្លោះមានកាតព្វកិច្ចគោរព និងជៀសវាងការប្រើប្រាស់ ឬការវាយប្រហារ ដែលអាចបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតដល់សម្បត្តិវប្បធម៌ ។

ជាមួយគ្នានេះ អនុសញ្ញាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ឆ្នាំ១៩៧២ ក៏បានកំណត់ថា បេតិកភណ្ឌដែលបានចុះបញ្ជី មាន «តម្លៃលេចធ្លោជាសកល» (Outstanding Universal Value) ហើយការការពារ និងអភិរក្សវា គឺជាការទទួលខុសត្រូវរួមរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។

ដូច្នេះ សម្រាប់ប្រាសាទព្រះវិហារ បញ្ហានេះ មិនមែនគ្រាន់តែជាសំណួរអំពីការខូចខាតនៃសំណង់បុរាណមួយ ឬជាជម្លោះទ្វេភាគីរវាងប្រទេសជិតខាងប៉ុណ្ណោះទេ។ វាក៏ជាសំណួរមួយសម្រាប់សហគមន៍អន្តរជាតិថា តើពិភពលោក នឹងការពារបេតិកភណ្ឌដែលខ្លួនបានទទួលស្គាល់ថាមានតម្លៃជាសកល ឱ្យស្របតាមស្មារតីនៃច្បាប់អន្តរជាតិ និងអនុសញ្ញាអន្តរជាតិដែរឬទេ?

*ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ បង្កការគំរាមកំហែងដល់បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌
ព្រះរាជសារមិនត្រឹមតែរំលឹកអំពី «ការរំលោភបំពាន និងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើបូរណភាពទឹកដីពីសំណាក់បរទេស» ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏បានគូសបញ្ជាក់អំពីការដឹកនាំប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃ និងប៉ិនប្រសប់របស់សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន និងសម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ក្នុងការការពារ និងថែរក្សាប្រាសាទព្រះវិហារផងដែរ ។ ព្រះអង្គមានព្រះរាជបន្ទូលថា កម្ពុជាបានអនុវត្ត «យុទ្ធសាស្ត្ររួមបញ្ចូលគ្នា រវាងមនសិការស្នេហាជាតិ និងការផ្អែកលើច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីធានានូវសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌដូនតាមួយនេះ ស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជាជានិរន្តរ៍ ក្រោយពីជម្លោះតាមព្រំដែន»។

ព្រះរាជបន្ទូលនេះ បានឆ្លុះបញ្ចាំងថា ការការពារប្រាសាទព្រះវិហារ មិនត្រូវបានចាត់ទុកជាបញ្ហាយោធាតែមួយមុខនោះទេ ប៉ុន្តែជាការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងមនសិការស្នេហាជាតិ ការទូត និងការផ្អែកលើច្បាប់អន្តរជាតិ ដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាព និងបេតិកភណ្ឌជាតិ។

ទោះជាយ៉ាងណា ព្រឹត្តិការណ៍ជម្លោះនៅតាមព្រំដែនក្នុងឆ្នាំ២០២៥ បានធ្វើឱ្យបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌កម្ពុជាប្រឈមនឹងការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរ។ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានថ្លែងថា ការវាយប្រហារដោយអាវុធបានបណ្តាលឱ្យប្រាសាទព្រះវិហារ ទទួលរងការខូចខាត ហើយប្រាសាទបុរាណមួយចំនួនទៀតនៅតាមតំបន់ព្រំដែនក៏រងផលប៉ះពាល់ផងដែរ។

តាមទស្សនៈនៃច្បាប់អន្តរជាតិ ការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ គឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់ភាគីជម្លោះ ក្រោមអនុសញ្ញាទីក្រុងឡាអេ ឆ្នាំ១៩៥៤ ស្តីពីការការពារសម្បត្តិវប្បធម៌ក្នុងពេលមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។ ជាមួយគ្នានេះ ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ក៏ស្ថិតក្រោមស្មារតីនៃអនុសញ្ញាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ឆ្នាំ១៩៧២ ដែលចាត់ទុកបេតិកភណ្ឌដែលមាន «តម្លៃលេចធ្លោជាសកល» ជាការទទួលខុសត្រូវរួមរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ។

ដូច្នេះ បញ្ហានេះលើសពីជម្លោះទ្វេភាគីរវាងកម្ពុជា និងថៃ។ វាជាសំណួរមួយសម្រាប់សហគមន៍អន្តរជាតិថា តើការប្តេជ្ញាការពារបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដែលបានបង្កើតឡើងក្រោមក្របខណ្ឌអង្គការយូណេស្កូ និងច្បាប់អន្តរជាតិ នឹងត្រូវអនុវត្តឱ្យមានប្រសិទ្ធភាពយ៉ាងដូចម្តេច នៅពេលបេតិកភណ្ឌមួយកំពុងប្រឈមនឹងផលប៉ះពាល់ពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។

*បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ជាការទទួលខុសត្រូវរួម
ក្នុងព្រះរាជសារ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី បានសម្តែងនូវព្រះរាជកតញ្ញូតាចំពោះកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលកិច្ចគាំពារ និងអភិវឌ្ឍន៍រមណីយដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រប្រាសាទព្រះវិហារ (ICC/Preah Vihear) ព្រមទាំងសហប្រធានតំណាងសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន និងដៃគូសហប្រតិបត្តិការជាតិ និងអន្តរជាតិទាំងអស់ ដែលបានរួមចំណែកក្នុងការអភិរក្ស និងថែរក្សាប្រាសាទព្រះវិហារ។
ព្រះរាជបន្ទូលនេះ បានរំលេចឱ្យឃើញថា ការការពារប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនជាភារកិច្ចរបស់កម្ពុជាតែមួយនោះទេ។ ចាប់តាំងពីប្រាសាទនេះ ត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០០៨ មក វាបានក្លាយជាសម្បត្តិវប្បធម៌ដែលមាន «តម្លៃលេចធ្លោជាសកល» ហើយការអភិរក្សរបស់វា គឺជាការទទួលខុសត្រូវរួមរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ ស្របតាមស្មារតីនៃអនុសញ្ញាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ឆ្នាំ១៩៧២។

ក្នុងន័យនេះ ការខូចខាត ឬការគំរាមកំហែងណាមួយចំពោះប្រាសាទព្រះវិហារ មិនមែនជាការបាត់បង់របស់កម្ពុជាតែមួយនោះទេ ប៉ុន្តែជាការប៉ះពាល់ដល់បេតិកភណ្ឌដែលពិភពលោកទាំងមូលបានទទួលស្គាល់ និងប្តេជ្ញាការពារ។ ហេតុនេះហើយ ការអភិរក្សប្រាសាទព្រះវិហារ មិនអាចពឹងផ្អែកលើការខិតខំរបស់ប្រទេសម្ចាស់បេតិកភណ្ឌតែមួយបានឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារការចូលរួមជាបន្តបន្ទាប់ពីអង្គការអន្តរជាតិ អ្នកជំនាញ និងដៃគូសហប្រតិបត្តិការនានា ដើម្បីធានាថា បេតិកភណ្ឌដ៏មានតម្លៃនេះ នឹងគង់វង្សសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។
នៅក្នុងបរិបទនេះ ការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោក បានធ្វើឱ្យការការពារវាលែងជាបន្ទុករបស់កម្ពុជាតែមួយទៀតហើយ។ វាបានក្លាយជាការសាកល្បងមួយសម្រាប់សហគមន៍អន្តរជាតិថា តើពិភពលោកអាចអនុវត្តការប្តេជ្ញារបស់ខ្លួន ក្នុងការការពារបេតិកភណ្ឌដែលបានទទួលស្គាល់ថាមានតម្លៃជាសកល បានមានប្រសិទ្ធភាពដែរឬទេ។

សំណួរផ្នែកច្បាប់អន្តរជាតិដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍នោះថា ៖ ប្រសិនបើបេតិកភណ្ឌពិភពលោកទទួលរងការខូចខាតដោយសារជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ហើយក្រោយមកមានការកំណត់ការទទួលខុសត្រូវតាមនីតិវិធីច្បាប់, ដូច្នេះតើច្បាប់អន្តរជាតិផ្តល់យន្តការអ្វីខ្លះសម្រាប់ការទទួលខុសត្រូវ ការជួសជុលសំណង ឬការស្តារឡើងវិញចំពោះការខូចខាតដែលបានកើតឡើង? ចម្លើយចំពោះសំណួរនេះ មានសារៈសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះជាបញ្ហាដែលពាក់ព័ន្ធនឹងភាពជឿជាក់នៃប្រព័ន្ធការពារបេតិកភណ្ឌពិភពលោកទាំងមូល។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖
ដប់ប្រាំបីឆ្នាំមុន សហគមន៍អន្តរជាតិ បានសម្រេចចិត្តចុះប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដោយទទួលស្គាល់ថា ប្រាសាទបុរាណដ៏អស្ចារ្យនេះ មានតម្លៃលេចធ្លោជាសកល និងសមនឹងទទួលបានការការពារ ថែរក្សា និងអភិរក្សឱ្យបានគង់វង្សសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។

ព្រះរាជសាររបស់ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ក្នុងឱកាសខួបជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ បានរំលឹកយ៉ាងច្បាស់អំពីគោលបំណងដើមនៃការចុះបញ្ជីនោះ ព្រមទាំងបានគូសបញ្ជាក់ថា ការការពារប្រាសាទព្រះវិហារ ត្រូវតែផ្អែកលើច្បាប់អន្តរជាតិ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ និងការប្តេជ្ញារួមក្នុងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌរបស់មនុស្សជាតិ។

ដូច្នេះ ព្រះរាជសារនាថ្ងៃទី៦ ខែកក្កដានេះ មិនមែនគ្រាន់តែជាការរំលឹកខួប ១៨ឆ្នាំ នៃការចុះប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកប៉ុណ្ណោះទេ។ វាក៏ជាការរំលឹកដល់សហគមន៍អន្តរជាតិថា បេតិកភណ្ឌពិភពលោក មិនមែនត្រឹមជាមោទនភាពរបស់ប្រទេសម្ចាស់បេតិកភណ្ឌតែមួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាកេរដំណែលរួមរបស់មនុស្សជាតិ ដែលទាមទារការគោរព ការការពារ និងការទទួលខុសត្រូវរួម ដើម្បីឱ្យតម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌របស់វា អាចបន្តរស់រានមានជីវិតសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។

ក្នុងបរិបទនេះ ការខូចខាតដែលប្រាសាទព្រះវិហារបានទទួលរងក្នុងអំឡុងជម្លោះ មិនគួរត្រូវបានចាត់ទុកថា ជាបញ្ហារបស់កម្ពុជាតែមួយនោះទេ។ វាក៏ជាបញ្ហាមួយសម្រាប់ប្រព័ន្ធច្បាប់អន្តរជាតិ និងយន្តការការពារបេតិកភណ្ឌពិភពលោកផងដែរ។

ប្រសិនបើមានការកំណត់ការទទួលខុសត្រូវតាមនីតិវិធីច្បាប់អន្តរជាតិ សំណួរដែលសហគមន៍អន្តរជាតិត្រូវឆ្លើយគឺ៖ តើយន្តការច្បាប់អន្តរជាតិអាចផ្តល់អ្វីខ្លះ ដើម្បីធានាការទទួលខុសត្រូវ ការស្តារឡើងវិញ និងការជួសជុលសំណងចំពោះការខូចខាតដែលបានកើតឡើងលើបេតិកភណ្ឌពិភពលោកមួយនេះ? ចម្លើយចំពោះសំណួរនេះ នឹងមិនត្រឹមតែកំណត់អនាគតរបស់ប្រាសាទព្រះវិហារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏នឹងឆ្លុះបញ្ចាំងពីប្រសិទ្ធភាពនៃច្បាប់អន្តរជាតិ ក្នុងការការពារបេតិកភណ្ឌរួមរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូលផងដែរ៕