(ភ្នំពេញ)៖ នៅក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងលឿន សន្តិភាពមិនត្រូវបានកំណត់តែដោយច្បាប់ និងស្ថាប័នពហុភាគីដូចមុនទៀតទេ។ វាកំពុងត្រូវបានកំណត់ដោយល្បឿននៃការសម្រេចចិត្ត កម្លាំងនៃបណ្តាញគាំទ្រ និងសមត្ថភាពក្នុងការដោះដូរយុទ្ធសាស្ត្រ។ នៅពេលដែលប្រទេសតូចៗមិនអាចរង់ចាំឱ្យប្រព័ន្ធអន្តរជាតិដើរតាមលំនាំយឺតយ៉ាវដូចអតីតកាល ការមានកៅអីនៅលើតុសម្រេចចិត្តក្លាយជាផ្នែកមួយនៃសន្តិសុខជាតិផ្ទាល់។

នៅវេលាម៉ោង ២២៖០០ នាទីថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ សម្តេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា បានដឹកនាំគណៈប្រតិភូជាន់ខ្ពស់អញ្ជើញទៅចូលរួមកិច្ចប្រជុំដំបូងនៃ «ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព Board of Peace (BoP)» នៅវិទ្យាស្ថានសន្តិភាពសហរដ្ឋអាមេរិក ដូណាល់ ត្រាំ ក្នុងរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន។ តាមសេចក្តីជូនដំណឹងផ្លូវការ កិច្ចប្រជុំនេះចាប់ផ្តើមអាណត្តិការងាររបស់ BoP ស្របតាមសេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ UN ដើម្បីជំរុញសន្តិភាព និងការកសាងឡើងវិញនៅហ្គាហ្សា។

ប៉ុន្តែសម្រាប់កម្ពុជា ដំណើរនេះមានអត្ថន័យលើសពីប្រធានបទ «ហ្គាហ្សា» ទៅទៀត។ សំណួរពិតប្រាកដគឺ៖ តើការចូលរួមវេទិកាថ្មីនេះ អាចបម្លែងទៅជាយុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិ ជាពិសេសក្នុងបញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ យ៉ាងដូចម្តេច?

ការចូលរួមសម្ពោធ BoP របស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា គួរត្រូវបានយល់ថា ជាចលនាការទូតក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ «អំណាចថ្មី» ដែលកំពុងកើតឡើង។ ក្នុងបរិបទដែលអំណាច និងការគាំទ្រអន្តរជាតិ កំពុងកំណត់ដោយបណ្តាញ និងការចរចារក្នុងសន្ទុះលឿន, កម្ពុជាត្រូវពង្រីកដៃគូ ដើម្បីបង្កើនកម្លាំងទប់ស្កាត់ និងការយល់ឃើញអន្តរជាតិថា កម្ពុជា គោរពសន្តិភាព និងច្បាប់អន្តរជាតិ។ នេះមិនមែនជាការប្ដូរជើងនយោបាយទេ ប៉ុន្តែជាការពង្រីកសមតុល្យ ដើម្បីធានាសន្តិសុខជាតិជាពិសេសលើខ្សែព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។

* ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព៖ វេទិកាថ្មីក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់លឿន

ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព Board of Peace (BoP) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមសេចក្តីសម្រេចរបស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដើម្បីជំរុញសន្តិភាព និងស្តារឡើងវិញនៅតំបន់ហ្គាហ្សា។ កិច្ចប្រជុំដំបូងនេះ មិនត្រឹមតែជាការចាប់ផ្តើមអាណត្តិការងារផ្លូវការប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាសញ្ញាថា ប្រព័ន្ធអន្តរជាតិ កំពុងស្វែងរករបៀបធ្វើការថ្មី លឿន ជាក់ស្តែង និងផ្អែកលើសមត្ថភាពប្រតិបត្តិ។

ទោះបីជាមានស៊ុម UN ជាផ្លូវការក៏ដោយ, BoP មានលក្ខណៈ «ប្រតិបត្តិការ» ខ្ពស់ជាងស្ថាប័នពហុភាគីធម្មតា។ វាជាវេទិកាដែលការសម្រេចចិត្ត ការចល័តធនធាន និងការសម្របសម្រួលនយោបាយ អាចធ្វើឡើងដោយល្បឿនលឿន និងតាមបណ្តាញអ្នកសម្រេចចិត្តផ្ទាល់។ នៅក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោក ដែលកំពុងផ្លាស់ពីក្របខណ្ឌវែងឆ្ងាយ ទៅរកការសម្រេចចិត្តលឿន, ប្រទេសណា ដែលមានវត្តមាននៅលើវេទិកាបែបនេះនឹងមានសិទ្ធិចូលដល់មជ្ឈមណ្ឌលអំណាច និងអាចបង្កើនអំណាចចរចាររបស់ខ្លួនបានយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។

សម្រាប់កម្ពុជា ការចូលរួម BoP មិនមែនជាការចូលរួមបែបនិមិត្តសញ្ញាទេ ប៉ុន្តែជាចលនាយុទ្ធសាស្ត្រ។ វាជាឱកាសក្នុងការបញ្ជាក់ជំហរថា កម្ពុជាជ្រើសរើសសន្តិភាព ស្ថិរភាព និងដំណោះស្រាយតាមច្បាប់អន្តរជាតិ។ ការមានវត្តមាននៅក្នុងវេទិកាដែលអាចចល័តធនធាន និងការគាំទ្របានលឿននឹងជួយបង្កើតបណ្តាញគាំទ្រថ្មីៗ ដែលអាចក្លាយជាកម្លាំងទប់ស្កាត់ ប្រសិនបើមានសម្ពាធ ឬវិបត្តិព្រំដែនកើតឡើង។

ក្នុងន័យនេះ BoP មិនត្រឹមជាវេទិកាសម្រាប់ «ហ្គាហ្សា» តែមួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាវេទិកាសម្រាប់ការបង្កើន «សមត្ថភាពការទូតសន្តិសុខ» របស់ប្រទេសតូចៗ។ ប្រទេសដែលអាចភ្ជាប់សន្តិភាពជាមួយបណ្តាញគាំទ្រ និងភ្ជាប់ច្បាប់អន្តរជាតិជាមួយអំណាចប្រតិបត្តិ នឹងបង្កើនថ្លៃដើមនយោបាយសម្រាប់ភាគីណាដែលចង់បង្កវិបត្តិ។ សម្រាប់កម្ពុជា នេះគឺជាការពង្រឹងខែលការពារដែលមិនមែនធ្វើពីអាវុធ ប៉ុន្តែធ្វើពីការទូត ការយល់ឃើញ និងយុទ្ធសាស្ត្រដែលគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់។

* ព្រំដែន៖ មិនមែនតែបញ្ហាយោធា តែជាបញ្ហាការទូត

បញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ មិនមែនជាការប្រឈមមុខតាមយោធាប៉ុណ្ណោះទេ។ វាជាជម្លោះដែលជាប់ទាក់ទងនឹងការអះអាងផែនទី សន្ធិសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ ការបកស្រាយច្បាប់អន្តរជាតិ និងការប្រកួតលើ «ភាពស្របច្បាប់» ក្នុងភ្នែកសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ព្រំដែនគឺជាបន្ទាត់លើផែនទី ប៉ុន្តែជម្លោះព្រំដែន គឺជាការប្រកួតលើអំណាចនៃការបកស្រាយនិងការយល់ឃើញ។
ក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ «អំណាចថ្មី» ដែលការសម្រេចចិត្តកើតឡើងលឿន និងផ្អែកលើបណ្តាញគាំទ្រ កម្លាំងទប់ស្កាត់ (deterrence) មិនមានតែទ័ព និងអាវុធប៉ុណ្ណោះទេ។ វាមានបីស្រទាប់សំខាន់៖
១. កម្លាំងយោធា (hard power)
២. បណ្តាញការទូត (networked diplomacy)
៣. ភាពស្របច្បាប់ និងការគាំទ្រអន្តរជាតិ (legitimacy capital)

ប្រទេសណា ដែលអាចបង្ហាញថា ខ្លួនគោរពសន្តិភាពនិងច្បាប់អន្តរជាតិ នឹងបង្កើនថ្លៃដើមនយោបាយ សម្រាប់ភាគីណាដែលចង់ប្រើកម្លាំង ឬបង្កជម្លោះ។ ព្រោះនៅក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់បច្ចុប្បន្ន ភាពស្របច្បាប់អន្តរជាតិ អាចក្លាយជាឧបករណ៍ទប់ស្កាត់មួយប្រភេទ ឧបករណ៍ដែលមិនបាញ់កាំភ្លើង ប៉ុន្តែអាចធ្វើឱ្យការប្រើកម្លាំងមានតម្លៃខ្ពស់ជាងមុន។

ក្នុងន័យនេះ ដំណើរចូលរួម BoP អាចត្រូវបានយល់ថា ជាផ្នែកមួយនៃយុទ្ធសាស្ត្ររារាំងនិងទប់ស្កាត់ deterrence ដោយសន្តិភាព។ វាមិនមែនជាការរត់ទៅស្វែងរកការគាំទ្រផ្នែកយោធាទេ ប៉ុន្តែជាការពង្រីកបណ្តាញការទូត និងពង្រឹងការយល់ឃើញអន្តរជាតិថា កម្ពុជា ជាប្រទេស
ដែលដោះស្រាយជម្លោះដោយផ្អែកលើច្បាប់ និងស្ថិរភាពតំបន់។

បើកម្ពុជាអាចបន្តកសាង «ទុនភាពស្របច្បាប់» (legitimacy capital) និងភ្ជាប់វាជាមួយបណ្តាញគាំទ្រ និងវេទិកាអន្តរជាតិ នោះហានិភ័យនៃការបង្កវិបត្តិព្រំដែន នឹងក្លាយជាការគិតគូរលំបាកសម្រាប់ភាគីណាមួយ ដែលចង់បង្កស្ថានការណ៍។ ព្រំដែន មិនត្រឹមតែត្រូវការកម្លាំងការពារប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវការកម្លាំងការទូត និងយុទ្ធសាស្ត្រដែលធ្វើឱ្យសន្តិភាពមានអំណាចជាងជម្លោះ។

* យុទ្ធសាស្ត្រពង្រីក មិនមែនយុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរ

ក្នុងការចូលរួមវេទិកាអន្តរជាតិថ្មីៗ ប្រទេសតូចៗ ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នខ្លាំងពីការបកស្រាយខុស។ នៅក្នុងបរិបទប្រកួតប្រជែងមហាអំណាច សកម្មភាពណាមួយ អាចនឹងត្រូវបានគេបកស្រាយថា វាជាការប្ដូរជើងនយោបាយ ឬជាការចូលជើងភាគីណាមួយ។ ហេតុនេះហើយ សម្រាប់កម្ពុជា គោលការណ៍ត្រូវមានភាពច្បាស់លាស់ និងមានសុចរិតភាពក្នុងការបង្ហាញនូវសញ្ញានោះ ភ្លាមដើម្បីកុំឱ្យមានការបកស្រាយយល់ច្រឡំ។

យុទ្ធសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា គួរតែផ្អែកលើ៣គោលការណ៍ស្នូល៖
១. ពង្រីកដៃគូ ដោយមិនបោះបង់ដៃគូណាមួយ៖ ការចូលរួមវេទិកាថ្មី មិនមានន័យថា ចាកចេញពីដៃគូចាស់ឡើយ។ វាជាការបន្ថែមនូវជម្រើស មិនមែនការប្ដូរជម្រើសទេ។
២. ចងខ្លួនជាមួយច្បាប់អន្តរជាតិ និងអាស៊ាន៖ ការភ្ជាប់ខ្លួនជាមួយគោលការណ៍ច្បាប់អន្តរជាតិ និងសមត្ថភាពកណ្ដាលរបស់អាស៊ាន ជាខ្សែការពារដ៏សំខាន់ប្រឆាំងការបកស្រាយថា កម្ពុជា កំពុងលំអៀងទៅភាគីណាមួយ។
៣. រក្សាសមតុល្យពហុទិស (Multi-Vector Diplomacy)៖ ការទូតពហុទិស អនុញ្ញាតឱ្យកម្ពុជាបង្កើនអំណាចចរចា ដោយមិនចូលទៅក្នុងស្ថានភាព «ជ្រើសរើសតែ១»។ ក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ដែលអំណាចកំពុងប្ដូរប្រកួតគ្នា សមតុល្យគឺជាខ្សែជីវិតសម្រាប់ប្រទេសតូច។

ក្នុងន័យនេះ BoP មិនគួរត្រូវបានយល់ថាជាការផ្លាស់ប្ដូរគន្លងនយោបាយទេ ប៉ុន្តែជាការពង្រីកសមត្ថភាពចរចា និងបង្កើនបណ្តាញគាំទ្រដើម្បីការពារអធិបតេយ្យភាព។ វាជាឧបករណ៍មួយក្នុងកញ្ចប់យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិ មិនមែនជាការផ្លាស់ប្តូររកទិសដៅថ្មីណាមួយឡើយ។ យុទ្ធសាស្ត្រពង្រីក គឺជាការបង្កើនជម្រើស ដោយរក្សាឯករាជ្យភាពសម្រេចចិត្ត។ ផ្ទុយទៅវិញយុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរ គឺជាការប្តូរខ្សែអំណាច ដែលអាចបង្កហានិភ័យបាត់បង់សមតុល្យ។ សម្រាប់កម្ពុជា ជម្រើសត្រឹមត្រូវរបស់ខ្លួនគឺការពង្រីកមិនមែនការផ្លាស់ប្តូរឡើយ។

* ពីវ៉ាស៊ីនតោនទៅព្រុចសែល៖ បណ្តាញគាំទ្រដែលធំជាងមួយវេទិកា

យោងតាមកម្មវិធីផ្លូវការ បន្ទាប់ពីចូលរួមកិច្ចប្រជុំដំបូងនៃ BoP នៅវ៉ាស៊ីនតោន សម្តេចមហាបវរធិបតីនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា នឹងបន្តទស្សនកិច្ចការងារទៅកាន់ទ្វីបអឺរ៉ុប រួមទាំងទីក្រុងហ្សឺណែវ និងទីក្រុងព្រុចសែល ដោយមានជំនួបជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំ និងអ្នកពាក់ព័ន្ធសំខាន់ៗ ដើម្បីពង្រឹងភាពជាដៃគូ និងពង្រីកកិច្ចសហប្រតិបត្តិការ។ ការបន្តដំណើរពីវ៉ាស៊ីនតោន ទៅអឺរ៉ុប បង្ហាញថា កម្ពុជាមិនកំណត់គោលដៅត្រឹមវេទិកាមួយទេ។ វាជាចលនាការទូតបន្តបន្ទាប់ ដែលភ្ជាប់អាមេរិក និងអឺរ៉ុបក្នុងស៊ុមយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ ពង្រីកបណ្តាញគាំទ្រយ៉ាងទូលំទូលាយ។

ក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ «អំណាចថ្មី» ប្រទេសតូច មិនអាចផ្អែកលើចំណុចគាំទ្រតែមួយបានទេ។ បណ្តាញគាំទ្រដែលមានប្រភពច្រើន ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក អឺរ៉ុប អាស៊ាន និងដៃគូផ្សេងៗ នឹងជួយបង្កើតសមត្ថភាពចរចារកាន់តែខ្ពស់ និងកាត់បន្ថយហានិភ័យនៃការពឹងផ្អែកលើភាគីណាមួយតែឯកឯង។ វាជាយុទ្ធសាស្ត្រដែលផ្អែកលើការចងខ្សែបណ្តាញជាច្រើន មិនមែនតែលើសម្ព័ន្ធតែមួយឡើយ។

នៅក្នុងបញ្ហាព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ការមានកិច្ចគាំទ្រពីភាគីទី៣ មានន័យលើសពីការបង្ហាញសម្តីគាំទ្រតែមួយ ។ វាអាចរួមបញ្ចូល៖
• ការបញ្ជាក់គោលការណ៍មិនប្រើកម្លាំង និងគោរពច្បាប់អន្តរជាតិ
• ការផ្តល់ជំនួយបច្ចេកទេសផ្នែកច្បាប់ ឬគ្រប់គ្រងព្រំដែន
• ការវិនិយោគអភិវឌ្ឍតំបន់ព្រំដែន ដើម្បីបង្កើនស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច
ការមានបណ្តាញគាំទ្រច្រើនបែបនេះ នឹងបង្កើនថ្លៃដើមនយោបាយ សម្រាប់អ្នកណាដែលចង់បង្កវិបត្តិ។ ព្រំដែនមិនត្រឹមជាបញ្ហារវាងពីរប្រទេសទេ វាអាចក្លាយជាបញ្ហាស្ថិរភាពតំបន់ ប្រសិនបើមានការយល់ឃើញ និងការចូលរួមពីភាគីទី៣។

ក្នុងន័យនេះ ដំណើរពីវ៉ាស៊ីនតោន ទៅព្រុចសែល បង្ហាញថា កម្ពុជាកំពុងបង្កើតសុវត្ថិភាពតាមបណ្តាញ (network-based security)។ វាជាវិធីការពារអធិបតេយ្យភាពដោយពង្រីកមិត្តភក្តិ មិនមែនដោយបន្ថែមសត្រូវឡើយ។ នៅក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ថ្មី ប្រទេសដែលមានបណ្តាញធំជាង មិនមែនត្រឹមតែមានមិត្តច្រើនជាងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែមានជម្រើសច្រើនជាង និងមានអំណាចចរចារខ្ពស់ជាង។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ សន្តិភាពក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ ដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរ មិនមានន័យថា ប្រទេសតូចត្រូវដោះដូរអធិបតេយ្យភាពទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាមានន័យថា ប្រទេសតូច ត្រូវចេះប្រើបណ្តាញការទូត ច្បាប់អន្តរជាតិ និងការយល់ឃើញអន្តរជាតិ ដើម្បីបង្កើនកម្លាំងទប់ស្កាត់ដោយសន្តិភាព។ នៅក្នុងពិភពលោក ដែលអំណាចកំពុងប្រកួតគ្នា អធិបតេយ្យភាពមិនត្រូវការការការពារដោយកម្លាំងតែមួយទេ ប៉ុន្តែត្រូវការយុទ្ធសាស្ត្រ ដែលភ្ជាប់សន្តិភាពជាមួយអំណាចចរចារ។

ដំណើរសម្ពោធក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព (BoP) របស់សម្តេចនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា គួរត្រូវបានយល់ថា វាជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសន្តិសុខជាតិបែបថ្មី សន្តិសុខដែលផ្អែកលើបណ្តាញគាំទ្រ និងភាពស្របច្បាប់។ ការភ្ជាប់សន្តិភាពជាមួយបណ្តាញដៃគូ និងភ្ជាប់ច្បាប់អន្តរជាតិជាមួយការពារអធិបតេយ្យភាព គឺជាវិធីបង្កើនថ្លៃដើមនយោបាយ សម្រាប់អ្នកណាដែលចង់បង្កវិបត្តិព្រំដែន។ ព្រំដែនមិនត្រឹមជាបន្ទាត់លើផែនទីទេ។ វាជាបន្ទាត់នៃការយល់ឃើញការទូត និងយុទ្ធសាស្ត្រដែលត្រូវបានគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់។ ក្នុងសណ្តាប់ធ្នាប់ថ្មីនេះ កម្ពុជាមិនត្រូវធ្វើជាអ្នករង់ចាំឱ្យអ្នកដទៃកំណត់អនាគតទេ។ កម្ពុជាត្រូវធ្វើជាអ្នករៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រដោយសកម្មពង្រីកបណ្តាញ ដោយរក្សាសមតុល្យ និងការពារអធិបតេយ្យភាពដោយគោលការណ៍សន្តិភាពដែលមានអំណាចជាងជម្លោះ។ ចុងក្រោយ សន្តិភាពមិនមែនជាការចុះចាញ់ទេ។ សន្តិភាពគឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកដែលដឹងថា តម្លៃជាតិ មិនត្រូវដោះដូរ ប៉ុន្តែត្រូវពង្រឹងឱ្យមានអំណាចកាន់តែខ្ពស់នៅលើវេទិកាពិភពលោក៕