(ភ្នំពេញ)៖ អ៉ីរ៉ង់ជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានឥទ្ធិពលខាងផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ អ៊ីរ៉ង់មានរាជធានីឈ្មោះតេហេរ៉ង់ មានផ្ទៃដី ១.៦៤៨.១៩៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនប្រហែល ៨៩លាននាក់ ហើយប្រើប្រាស់ភាសាភឺស្យានជាភាសាផ្លូវការ។ រូបិយប័ណ្ណរបស់អ៉ីរ៉ង់ គឺរៀលអ៉ីរ៉ង់។

មេដឹកនាំកំពូល លោក Ali Khamenei កាន់កាប់អំណាចខ្ពស់បំផុត ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលគ្រប់គ្រងកងទ័ព នយោបាយសន្តិសុខ តុលាការ ទូរទស្សន៍ជាតិ និងទិសដៅយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រដ្ឋ។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្ន គឺលោក Masoud Pezeshkian ដែលចូលកាន់តំណែងនៅឆ្នាំ២០២៤ គ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាល សេដ្ឋកិច្ច និងគោលនយោបាយប្រចាំថ្ងៃ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់មេដឹកនាំកំពូល។

អ៉ីរ៉ង់ជាអរិយធម៌បុរាណមួយ ដែលមានទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗជាច្រើន និងមានទុនបម្រុងប្រេងធំជាងគេលំដាប់ទី៣ និងឧស្ម័នធម្មជាតិធំជាងគេលំដាប់ទី២ នៅក្នុងពិភពលោក។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៉ីរ៉ង់រងផលប៉ះពាល់ដោយសារទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិ ប៉ុន្តែប្រទេសនេះមានទីផ្សារក្នុងស្រុកធំ។ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់អ៉ីរ៉ង់មានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្នុងតំបន់ ជាពិសេសនៅជុំវិញឈូងសមុទ្រពែរ្ស ហើយក៏គ្រប់គ្រងច្រកសមុទ្រ Hormuz ដែលជាផ្លូវឆ្លងកាត់ដ៏សំខាន់សម្រាប់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកប្រហែល ២០ភាគរយ។ ទំនាក់ទំនងរបស់អ៉ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៉ីស្រាអែលមានភាពតានតឹង តែមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយចិន និងរុស្ស៊ី។ វប្បធម៌អ៉ីរ៉ង់ល្បីល្បាញខាងកំណាព្យ ស្ថាបត្យកម្ម សិល្បៈ និងម្ហូបអាហារ។

ខាងក្រោមនេះជាប្រវត្តិសង្ខេបរបស់ប្រទេសអ៉ីរ៉ង៖

១៖ អរិយធម៌ និងប្រទេសអ៉ីរ៉ង់ Ancient Beginnings and Early Civilizations
ប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់អ៉ីរ៉ង់ បានចាប់ផ្តើមរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ ជាអរិយធម៌បន្តចំណាស់ជាងគេបំផុតមួយរបស់ពិភពលោក។ សង្គមដំបូងៗ រួមមាន ជនជាតិ Elamites នៅភាគនិរតីនៃប្រទេសអ៉ីរ៉ង់ (ប្រហែល ៣០០០-១០០០ មុនគ.ស.) ដែលជាវប្បធម៌ចាស់ដំបូងបំផុតមួយក្នុងតំបន់។ ក្រោយមក ពួក Medes បានរួបរួមកុលសម្ព័ន្ធអ៉ីរ៉ង់ និងបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ចក្រភពមួយ គឺចក្រភពពែរ្ស។

២៖ ចក្រភពពែរ្ស The Persian Empires
ចក្រភព Achaemenid (គ.ស. ៥៥០-៣៣០ មុនគ.ស.)៖ បង្កើតឡើងដោយ Cyrus the Great ដែលនេះគឺជាចក្រភពពែរ្សដ៏អស្ចារ្យដំបូងគេ ដែលលាតសន្ធឹងពីតំបន់បាល់កង់ Balkans រហូតដល់ជ្រលង Indus ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារដ្ឋបាល ការគោរពចំពោះវប្បធម៌ក្នុងស្រុក និងស្ថាបត្យកម្មវិមានដូចជា Persepolis។ ចក្រភព Parthian និង Sasanian៖ ក្រោយពីចក្រភពត្រូវបាន Alexander the Great ដណ្តើមកាន់កាប់ រាជវង្សដែលមានដើមកំណើតអ៊ីរ៉ង់ ដូចជាចក្រភព Parthian និងក្រោយមកទៀត ចក្រភព Sasanian (គ.ស. ២២៤-៦៥១) បានគ្រប់គ្រងទឹកដីធំៗ និងបានប្រជែងអំណាចជាមួយទីក្រុងរ៉ូម/ប៊ីហ្សាន់ទីយៀម (Byzantium)។ ជនជាតិ Sasanians បានធ្វើឱ្យស្ថាប័នរដ្ឋពែរ្ស និងសាសនា Zoroastrian មានភាពរស់រវើកឡើងវិញ មុនពេលក្រុមមូស្លីមអារ៉ាប់ដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់នេះ។

៣៖ ការដណ្តើមកាន់កាប់របស់សាសនាឥស្លាម និងសម័យកាលកណ្តាល Islamic Conquest and Medieval Period
នៅសតវត្សរ៍ទី៧ កងទ័ពអារ៉ាប់មូស្លីម បានយកឈ្នះលើចក្រភពសាសានី (Sasanian Empire) ដោយនាំសាសនាឥស្លាមទៅកាន់ប្រទេសអ៉ីរ៉ង់។ ក្រោយមក វប្បធម៌ និងគតិបណ្ឌិតពែរ្ស បានលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយអរិយធម៌ឥស្លាម ដែលបង្កើតបានជាការរីកចម្រើនធំៗផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ កំណាព្យ ទស្សនវិជ្ជា និងសិល្បៈ។ ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ អ៉ីរ៉ង់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សផ្សេងៗ រួមទាំងអ្នកគ្រប់គ្រងប្រើប្រាស់ភាសាតួកគី និងម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែវប្បធម៌ពិសេសរបស់ប្រទេសនេះ នៅតែបន្តដដែល។

៤៖ យុគសម័យសាហ្វាវីដ (Safavid Era) និង យុគសម័យស៊ីហ្វាវីដ (Shifta Islam)
នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ រាជវង្ស Safavid បានបង្កើតសាសនា Shia Islam ជាសាសនាលេចធ្លោនៅក្នុងប្រទេសអ៉ីរ៉ង់ ដោយបង្កើតអត្តសញ្ញាណសាសនា និងនយោបាយដាច់ដោយឡែករបស់ខ្លួន។ ក្នុងរយៈពេលនេះក៏មានជម្លោះជាញឹកញាប់ជាមួយមហាអំណាច Sunni Ottoman និង Uzbek ដែលនៅជិតខាងផងដែរ។

៥៖ រាជវង្ស Qajar និង Pahlavi | ការធ្វើទំនើបកម្ម
ចាប់ពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ រាជវង្ស Qajar បានគ្រប់គ្រងការធ្លាក់ចុះនៃប្រទេសអ៉ីរ៉ង់ ដែលកំពុងចរចាជាមួយមហាអំណាចអឺរ៉ុប។ នៅសតវត្សរ៍ទី២០ រាជវង្ស Pahlavi (Reza Shah និងកូនប្រុសរបស់គាត់ Mohammad Reza) បានផ្តួចផ្តើមការធ្វើទំនើបកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងកំណែទម្រង់អាណាចក្រ។ ការប្រារព្ធពិធីមួយ នៅឆ្នាំ១៩៧១ នៃរបបរាជានិយមពែរ្ស ២ ៥០០ឆ្នាំ បានគូសបញ្ជាក់ពីបេតិកភណ្ឌបុរាណរបស់អ៉ីរ៉ង់យ៉ាងច្បាស់ ប៉ុន្តែក៏បានជំរុញឱ្យមានការរិះគន់ លើការកាន់អំណាចរបស់រាជវង្សផងដែរ។

៦៖ បដិវត្តន៍ឥស្លាមឆ្នាំ១៩៧៩
ការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងការគ្រប់គ្រងបែបផ្តាច់ការ វិសមភាព និងឥទ្ធិពលលោកខាងលិច បាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៧៩ ដែលបានផ្តួលរំលំសាសនា Shah និងបានបង្កើតសាធារណរដ្ឋអ៉ីស្លាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ Ayatollah Ruhollah Khomeini។ រដ្ឋថ្មីនេះ បានរួមបញ្ចូលគ្នានូវសិទ្ធិអំណាចសាសនាជាមួយនឹងអំណាចនយោបាយ ដោយផ្លាស់ប្តូរសង្គមអ៉ីរ៉ង់ និងគោលនយោបាយការបរទេសផងដែរ។

៧៖ ចុងសតវត្សរ៍ទី២០ ដល់បច្ចុប្បន្ន
អ៉ីរ៉ង់បានធ្វើសង្គ្រាមឃោរឃៅជាមួយអ៊ីរ៉ាក់ (១៩៨០-១៩៨៨) ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ ដោយពង្រឹងឯកភាពជាតិ និងតួនាទីរបស់សាធារណរដ្ឋ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក នយោបាយរបស់អ៉ីរ៉ង់ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយវដ្តនៃកំណែទម្រង់ និងការគាបសង្កត់ ការដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច និងភាពតានតឹងដែលកំពុងបន្តជាមួយប្រទេសលោកខាងលិចជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន៕